برای نازنین
 
کعبه؛ از گذشته تا امروز

روایات دینی از خلقت و آفرینش زمین می‌گوید. خلق زمین از مکه آغاز شد و همین است که آن را ام‌القری یا مادر شهرها می‌خوانند.
این روایات، نخستین معماری کعبه را نیز به آدم ابوالبشر نسبت می دهند.(1 ص. 113) همچنین آمده است شیث نبی نیز پس از پدر خود دیگر بار این کار را کرده است.(2 ص. 119) پس از این دو تجدید بنای کعبه را حضرت ابراهیم(ع) پیامبر اولوالعزم و نیای انبیای ابراهیمی به انجام رسانید. برخی نویسندگان معتقدند به استناد آیه 127 سوره بقره، حضرت ابراهیم و فرزندش، تجدید بنای کعبه را بر ستون های به جا مانده آن از زمان های گذشته به انجام رسانیده اند: «و (نیز به یاد آورید) هنگامی را که ابراهیم و اسماعیل، پایه‏های خانه (کعبه) را بالا می‏بردند...». (2ص. 119) سیدجلال امام در پژوهشی که به بررسی آرای دو دسته از مفسران پرداخته است، این رای را که حضرت ابراهیم(ع) کعبه را مرمت و بازسازی کرده و نه بنیانگذاری، مقدم دانسته است.(3)

با این حال گفته می شود خانه کعبه در بنای حضرت ابراهیم هنوز مسقف نبوده و این امر در زمان قصی بن کلاب صورت گرفت. قصی پدربزرگ هاشم و جد پنجم پیامبر اسلام بوده است. گفته می شود پیش از قصی و پس از حضرت ابراهیم نیز دو مرتبه دیگر کعبه تجدید بنا شده است.

تاریخ بنای کعبه پس از ولادت پیامبر اسلام، شکلی مدون تر و موثق تر یافت. در این زمان و پنج سال پیش از برگزیده شدن نبی مکرم اسلام به نبوت، قریشی ها دیگر بار دست اندرکار تجدید بنای کعبه شدند. برخی روایات آتش سوزی و برخی دیگر سیل را دلیل این آسیب به خانه کعبه عنوان کرده اند.

مورخان متقدم از تغییر برخی ویژگی های کعبه در این تجدید بنا در قیاس با ویژگی های خانه بناشده توسط حضرت ابراهیم خبر داده اند. افزودن بر ارتفاع، کاستن از طول، مسدود کردن در غربی کعبه و بالا بردن ارتفاع در شرقی کعبه، چهار تغییری است که گفته می شود در تجدید بنای کعبه لحاظ شده است.(2 ص. 120) در این تجدید بنا بزرگان قریش بر سر نصب حجرالاسود به جای خود اختلاف کردند، حاصل آن شد که امر را به داوری نخستین فردی که وارد مسجدالحرام می شوند واگذاشتند و او نبی مکرم اسلام بود. در این تجدید بنا، پیامبر مکرم اسلام، نصب حجر الاسود بر جای خود را انجام داد.

پس از این تجدید بنا، به دنبال حمله لشکر یزید به فرماندهی حصین بن نمیر و آتش سوزی در خانه کعبه، عبدالله بن زبیر برای نهمین بار خانه کعبه را تجدید بنا کرد. در این حادثه آتش سوزی و پرتاب سنگ با منجنیق بنیان خانه کعبه را ضعیف کرد. گفته می شود در این تجدید بنا، ابن زبیر خانه کعبه را ویران ساخت تا بار دیگر آن را بر ستون هایی بنیان بگذارد که ابراهیم نبی بنا کرده بود.(2 ص. 121) چندی بعد حجاج بن یوسف اما دست به کار تخریب کعبه می شود. هدف او بازگرداندن پایه های کعبه به نقطه ای بود که قریش در آنجا قرار داده بود. این قسمت از کعبه که حطیم گفته می شود، در زمان تجدید بنا توسط قریش در پنج سال قبل از بعثت به دلیل کمبود مصالح، از بنا خارج ماند و به کاهش طول کعبه منجر شد. ابن زبیر پس از چندین دهه خواست تا ابعاد کعبه را به اندازه تاریخی آن بازگرداند. اما عبدالملک بن مروان به حجاج دستور داد تا بخشی را که ابن زبیر به کعبه افزوده بود، از آن بکاهد. (4 ص. 59) حجاج با تخریب مجدد قسمت حطیم (بخشی از حجر اسماعیل) طول خانه خدا را کوتاه تر کرد. روایت شده است که در زمان حجاج کار تجدید بنای کعبه به مشکل برمی خورد و با حضور امام سجاد(ع) این امر میسر می گردد. (1 ص. 124)

پس از دهمین تجدید بنای کعبه در زمان حجاج، خانه خدا دیگر هیچ نیازی به تعمیر اساسی نیافت تا آن که سال 1039 هجری قمری (1009 هجری شمسی، 1630 میلادی) سیلی در مکه اتفاق افتاد که نه تنها قریب 4000 نفر از سکنه این شهر را قربانی کرد، بلکه به داخل مسجدالحرام راه یافت و دیوارهای کعبه را ویران کرد. از میان دیوارها، تنها دیوار جنوبی سالم می ماند که آن هم البته ترک خورده و محتاج بازسازی و تعمیر شده بود. این اتفاق در زمان سلطنت مراد چهارم، معروف به سلطان مرادخان پادشاه عثمانی رخ داد. والی مکه خبر را به او گزارش می دهد. او نیز دو نفر از نمایندگان خویش را برای نظارت بر امر بازسازی کعبه به مکه می‎فرستد. به دستور سلطان دیوارهای باقیمانده را فرو می ریزند و خانه خدا را از نو بنا می کنند. ماجرای این بازسازی توسط زین العابدین بن نورالدین کاشانی که از علمای شیعه بوده و در آن وقت برای زیارت در مکه حضور داشته به طور کامل در کتاب «مفرحه الانام فی تاسیس بیت ا... الحرام» روایت شده است.(5) سیدمحسن امین عاملی خاطرنشان می شود: «بنای کعبه کنونی، همان ساختمان سلطان مراد چهارم از پادشاهان عثمانی است که سال 1040 هجری بر اثر ورود سیل به مسجد الحرام و تخریب آن از نو بنا گردید. این ساختمان استحکام و قدرتمندی کامل دارد؛ به طوری که تاکنون پابرجا و استوار مانده است. ساختمان کعبه از سنگ های بزرگی به رنگ سیاه متمایل به کبودی ساخته شده است. این سنگ ها از دل کوه های مکه استخراج شده و بسیار سخت و قوی می باشند. سنگ های کعبه از دو نوع بزرگ و کوچک تشکیل شده است که بزرگ ترین آنها به طول 190 سانتی متر و عرض 50 سانتی متر و ارتفاع 28 سانتی متر است و کوچک ترین سنگ های کعبه حدود 50 سانتی متر طول و چهل سانتی متر عرض دارد». شاید به سبب همین بازسازی بود که محتشم کاشانی که شاعری شیعه و در ظل سلطنت صفوی بود، در قطعه ای به مدح سلطان مرادخان، شاه جوان عثمانی پرداخت و در بیت پایانی آن ماده تاریخی به هجری خورشیدی برای تولد او به نظم در آورد: «بهر سال ولادتش گفتم، ماهی از آفتاب حاصل شد». پس از این تجدید بنای کلی، خانه کعبه جز به صورت جزئی تعمیر نشده است.

خانه کعبه در مسجدی واقع شده که مسجدالحرام خوانده می شود. روایاتی می گویند همان گونه که بنای کعبه به دست حضرت آدم صورت گرفت، حدود مسجدالحرام را نیز هم او تعیین کرده است. با این حال حریم مسجدالحرام در گذر ایام همواره در حال گسترش بوده است. جدیدترین تغییرات نیز به گسترش مطاف ـ یعنی محدوده اطراف کعبه که حجاج و عمره گذاران در آن محدوده خانه خدا را طواف می کنند ـ انجامیده است و قسمتی از این مطاف نیز برای طواف افراد دارای مشکل جسمی دو طبقه شده است. این نخستین طرح توسعه مسجد الحرام نیست. طی دهه های گذشته نیز این محدوده با الحاق شماری از بیوت تاریخی ازجمله بیوت صحابه، ائمه و خاندان پیامبر اسلام که در محدوده پیرامونی مسجد قرار داشته اند، این مسجد را گسترش داده اند. داستان گسترش محدوده مسجد الحرام، اما به دیرباز و صدر اسلام باز می گردد. دماوندی در قریب به 400 سال پیش می نویسد: «مروی است که زمین حرم تمام مسجد الحرام است و در اطراف حرم خانه ها بود و از میان خانه ها راه ها بود که مردم از آن طرف آمد و شد می کردند تا زمان خلیفه دوم و خلیفه خانه های متصل به حرم را گرفته داخل حرم کرد و بر دور مسجد دیواری برآورد....پس از او عبدالله بن زبیر... بسیار در حرم افزود.»(1ص. 124) همانند کعبه که مرمت ها و بازسازی های فراوانی را در طول تاریخ تجربه کرده است، خلفا و پادشاهان بی شماری به مرمت، توسعه یا بازسازی مسجدالحرام پرداخته اند. بویژه پادشاهان عثمانی از قرن دهم هجری، اهتمام ویژه ای به بازسازی و مرمت مسجدالحرام داشتند. طی چهار قرن اخیر این مسجد دائما در معرض تغییر ، تحول و گسترش بوده است. با این حال برخی اقدامات عمرانی صورت گرفته در اطراف حرم شریف خالی از انتقاد و ایراد نبوده است. بنای برج 871 متری موسوم به برج ساعت از جمله این اقدامات بوده است. علاوه بر این که این برج از درون مسجد الحرام کاملا نما دارد، کعبه را در کوه های اطراف مکه از نظر مخفی کرده است.حساسیت ویژه مسلمانان به این ساختمان عظیم الشان سبب شده طی قرون گذشته همواره در امر توسعه مسجدالحرام و مرمت کعبه نهایت احتیاط به عمل آمده به طوری که مبادا کعبه یا مسجد از شکل ابتدایی خود دور شوند.

وقایع مهم تاریخی کعبه

کعبه طبق برخی روایات اسلامی نخستین بنای ساخته شده روی کره زمین است. از سوی دیگر توجه بیش از یک میلیارد نفر از مردم کره زمین به سوی این بناست و این یعنی می توان این ساختمان را در رده های بالامهم ترین ساختمان های جهان قرار داد. از سوی دیگر طرح های توسعه بلندپروازانه دولت سعودی که با بودجه های هنگفت اجرا می شود، توانسته بهت و تعجب، نقد و در برخی موارد تحسین جهانیان را به خود جلب کند؛ اما در کنار همه اینها وقوع رخی وقایع در زمان های دور و نزدیک هم باعث شده این ساختمان علاوه بر بعد معنوی، بعدی تاریخی داشته باشد.
   
    آدم (ع) یا ابراهیم (ع)؟
    ابتدا باید از بنای ساختمان آغاز کرد. گرچه گفته معروف این است که ابراهیم (ع) معمار کعبه بوده اما در برخی روایات آمده​ حضرت آدم (ع) خانه کعبه را ساخته است. بنابر این روایات آغاز مراسم حج نیز به دوره حضرت آدم باز می گردد و نامگذاری برخی مناطق اطراف کعبه به نام های مربوط به دوران حضرت آدم چنین موضوعی را تائید می کند.
    با فرض پذیرش این روایات باید گفت این خانه تا مدتی مورد توجه نبوده و با تجدید بنا از سوی حضرت ابراهیم (ع) مورد توجه جهانیان قرار گرفته است. این موضوع با آیات قرآن تناقض ندارد.
   
    اولین تجدید بنای تاریخی
    در روایات آمده ​مشکل حضرت ابراهیم با ساره، همسرش​ بر سر ازدواج با هاجر و تولد حضرت اسماعیل (ع) باعث شد آنان همراه حضرت ابراهیم به منطقه حجاز بیایند.
    موضوع آب پیدا کردن برای اسماعیل (ع) و دویدن هاجر هم که مشهور است و بعدها پایه عمل عبادی سعی صفا و مروه شده در همین سفر جای دارد. ظاهرا حضرت ابراهیم (ع) بعد از مدتی که به حجاز باز می گردد همراه پسر خود به بازسازی کعبه اقدام می کنند. دو بنای حجر اسماعیل و مقام ابراهیم در حیاط کعبه یادگار این دوران است.
   
    جنگ ابابیل و ابرهه
    می دانیم​ در موارد متعددی به دلایلی چون بلایای طبیعی بویژه سیل و نیز حملات نظامی این خانه تخریب شده یا در معرض تخریب قرار داشته است.
    یکی از قدیمی ترین این موارد داستان حمله​ سپاه ابرهه به مکه برای تخریب این خانه است. ظاهرا او برای جلب توجه مردم به سمت کلیسای خود یا برای برخی انتقامجویی های دینی قصد تخریب کعبه با فیل های خود را داشته است که از سوی پرنده های ریز نقشی به نام ابابیل مورد حمله قرار می گیرد و شکست او به عنوان یکی از مظاهر خدا در تاریخ و نیز در قرآن ثبت می شود.
   
    شکستن بت ها​ و اذان بلال
    فتح مکه در سال 13 بعد از هجرت یکی دیگر از وقایع تاریخی است که در خانه کعبه رخ داده است. بعد از این که سپاه اسلام توانست بدون خونریزی مکه را فتح کند، بلال، برده سابق مکیان و موذن امروز اسلام بر بام کعبه رفت و اذان گفت. از سوی دیگر پیامبر اکرم(ص) به همراه حضرت علی (ع) به درون کعبه رفتند و بت هایی را که مشرکان در درون خانه گذارده بودند، ویران کردند.چنین حادثه ای در کنار عفو عمومی که برای همه مشرکان حتی ابوسفیان سرکرده آنها صادر شد به عنوان نمادهایی از فتح مکه در خاطر تاریخ باقی مانده است.
   
    وقتی کعبه را آتش زدند
    حجاج بن یوسف، کسی که کمتر کسی در تاریخ اسلام از نظر جنایت به گرد پای او می رسد، در سال 73 هجری به مکه حمله کرد، کعبه را آتش زد و عبدالله بن زبیر را هم به دار آویخت. این حمله یکی از تبعات حمله پیشین یزید بود و به فرمان خلیفه وقت یعنی عبدالملک مروان انجام شد. ظاهرا حجاج بعد از تصرف مکه، تغییراتی را که زبیر در ساختمان کعبه انجام داده بود هم تغییر دادند. زبیر بخشی از حجر اسماعیل را به درون کعبه برده و در دیگری هم برای این بنا قرار داده بود.
   
    ولادت علی (ع)
    ولادت امام اول شیعیان معجزه ای است که در کعبه رخ داده است. زمانی که فاطمه بنت اسد، مادر حضرت علی (ع) از درد زایمان به خود می پیچد، به خانه کعبه پناه می برد. مردم ناگهان می بینند دیوار کعبه شکاف برداشته و ندایی فاطمه را به درون کعبه فرا می خواند. ظاهرا بعد از سه روز فاطمه بنت اسد همراه فرزند خود از درون همان شکاف به بیرون می آیند. این حادثه به عنوان یکی از فضایل حضرت علی (ع) در تاریخ ثبت شده است. ظاهرا اثر شکاف همچنان بر دیواره کعبه وجود دارد.
   
    حجرالاسود را به شهر خودمان می‎بریم!
    یکی دیگر از وقایع شگفت تاریخی در زمان قرامطه اتفاق افتاد. ظاهرا در سال 317 این شهر به دست قرامطه می افتد که فرقه ای از اسماعیلیه بودند. آنان در اقدامی شگفت، حجرالاسود را از محل خود برداشته و به سرزمین خودشان در اطراف احسا و بحرین کنونی بردند. حجرالاسود بعد از 22 سال به محل قبلی خود بازگشت. البته حجرالاسود در زمان دیگری هم خبرساز شد. وقتی سران طوایف مکه برای گذاشتن حجر بر جای خود، بعد از بازسازی کعبه​ اختلاف داشتند رسول اکرم (ص) که در آن هنگام با نام محمد امین شناخته می شد، اختلاف را با کاری جمعی از بین برد.
   
    آخرین جنایت یزید
    در سال 62 هجری وقتی اهل مدینه بعد از سرکوب خونین نهضت امام حسین (ع) برخاستند و اعتراض کردند سپاه یزید فاجعه عظیمی آفرید.
    این سپاه وقتی دید عبدالله بن زبیر رهبر شورش است و مکه را به تصرف خویش درآورده است بعد از خلق واقعه ننگین حره در مدینه به مکه حمله کرد و کعبه و مسجد الحرام را تخریب کرد. ظاهرا با رسیدن خبر مرگ یزید، سپاه به شام بازگشت، اما نزدیک به ده سال بعد باز هم چنین واقعه ای تکرار شد.
   
    تسلط وهابیون؛ آغاز توسعه افسارگسیخته
    تسلط وهابیون بر مکه از دیگر وقایع مهم است. در سال 1924 بود که سپاه سعودی برای همه گیر کردن اندیشه وهابی به مکه حمله کردند. حاکم مکه بدون دفاع از شهر از مکه خارج شد و مکه به دست وهابیون افتاد. آنها حدود یک سال بعد مدینه را هم تصرف کردند. در حمله وهابیون به مکه اتفاق خاصی برای کعبه نیفتاد، اما آنچه بعد از گذر سال ها واضح است، تاثیر فرهنگ و اندیشه وهابی بر توسعه حرم مکی است به نوعی که باعث انتقاد بسیاری از علما و حتی مهندسان شده که چرا چنین طرح های بی منطقی در اطراف این بنای شریف صورت می گیرد.
   
    گروگانگیری خونین
    در زمان حکومت وهابیون حادثه تاریخی دیگری هم در شهر مکه و به طور مشخص در محوطه کعبه اتفاق افتاد. در سال 1358 شمسی یک گروه بنیادگرا با ادعای این که یکی از رهبران آنها همان حجت موعود جهانیان است، ​ هنگام نماز در مسجدالحرام دست به اسلحه بردند، عده ای را گروگان گرفتند و حدود دو هفته هم مسجد را در اختیار خود داشتند. بعد از دو هفته با همکاری تعدادی از کشورها و با کشته شدن نزدیک به 127 نفر از گروگان ها و 117 نفر از گروگانگیران ماجرا خاتمه یافت. حدود 70 گروگانگیر هم پس از این ماجرا به اعدام محکوم شدند.
   
    ظهور حجت(عج)
    به اعتقاد شیعیان حادثه مهم دیگری هم در کعبه اتفاق خواهد افتاد. بنابه روایات احتمالاحضرت مهدی (عج) از کنار خانه کعبه ندای ظهور خود را سر خواهد داد و از این شهر قیام تاریخی خود را شروع خواهندکرد.گفته می شود ​چنین حادثه ای در روز جمعه رخ خواهد داد. هر چه باشد روشن است​کعبه تنها یک ساختمان نیست. علاوه بر یک بنای عبادی بودن و نمادی از معنویت و خدایی شدن، کعبه وقایع تاریخی زیادی را پشت سر گذاشته و خواهد گذاشت.

منابع و ارجاعات:

1. تاریخ کعبه و مسجدالحرام. دماوندی، محمد معصوم بن محمدصالح. ویرایش رسول جعفریان. تابستان 1374، میقات حج، صص 111ـ134.

2. تاریخ بنای کعبه. هندی، مبارک علی.ترجمه حسین واثقی. بهار 1389، صص 117ـ146.

3. کعبه و بررسی تاریخ بنای آن در قرآن. امام، سیدجلال. معرفت، شماره 114، خرداد 1386، صص. 74 ـ 55 .

4. الزقن، محمد. کعبه و جامه آن از آغاز تاکنون. ترجمه هادی انصاری نشر مشعر، 1384.

5 . مفرحه الانام فی تاسیس بیت الله الحرام. بن نورالدین علی حسینی کاشانی، زین العابدین. ویرایش رسول جعفریان. میقات حج، شماره دوم، پاییز 1372.

 

منابع:

جام جم

مگیران


نظرات | ۱۳٩٢/٧/۱ - کاوه |لینک به نوشته

onLoad and onUnload Example